Szkolenia i egzaminy dla instalatorów mikroinstalacji OZE zostały wprowadzone dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/28/WE z dnia 23 kwietnia 2009 r. w sprawie promowania stosowania energii ze źródeł odnawialnych.

Dyrektywa ta (art. 14.3) mówi: „Państwa członkowskie zapewniają, by do dnia 31 grudnia 2012 r. instalatorzy małych kotłów i pieców na biomasę, systemów fotowoltaicznych i systemów ciepła słonecznego, płytkich systemów geotermalnych oraz pomp ciepła mieli dostęp do systemów certyfi kacji lub równoważnych systemów kwalifikowania.”
Zatem jasno określa pięć kierunków kształcenia i egzaminowania instalatorów. Ponadto dyrektywa stanowi, że „każde państwo członkowskie uznaje certyfi katy przyznane przez inne państwa członkowskie zgodnie z tymi kryteriami”. Oznacza to, że zdobyte w ten sposób uprawnienia są ważne na terenie całej Unii Europejskiej.

W Polsce, niestety, bez pośpiechu

Wdrożenie tych przepisów w Polsce potrwało dłużej. Pierwszy raz postanowienia dyrektywy zostały wprowadzone poprzez zmianę ustawy prawo energetyczne dokonaną 26 lipca 2013 r. Obecnie przepisy te znajdują się w ustawie z dnia 20 lutego 2015 r. o odnawialnych źródłach energii (z późniejszymi zmianami ustawą z dnia 22 czerwca 2016 r. o zmianie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz niektórych innych ustaw). Rozporządzeniem wykonawczym jest Rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 25 marca 2014 r. w sprawie warunków i trybu wydawania certyfikatów oraz akredytowania organizatorów szkoleń w zakresie odnawialnych źródeł energii.
Z powyższych przepisów wynika, że organem przeprowadzającym egzaminy oraz nadzorującym proces szkolenia poprzez udzielanie akredytacji jest Urząd Dozoru Technicznego. Szkolenia prowadzone są przez akredytowane jednostki szkoleniowe. Ze względu na podział, wynikający wprost z dyrektywy, przewidziane jest pięć kategorii szkoleń dotyczących:

• kotłów i pieców na biomasę lub
• systemów fotowoltaicznych, lub
• słonecznych systemów grzewczych, lub
• pomp ciepła, lub
• płytkich systemów geotermalnych.

Oznacza to pięć różnych pól do akredytacji jednostek szkoleniowych i tyleż różnych wersji szkoleń i uprawnień możliwych do zdobycia przez instalatorów, w zależności od ich zakresu działania. Szkolenie podstawowe jest jednym z warunków umożliwiających przystąpienie do egzaminu. Można do niego przystąpić w ciągu 12 miesięcy od daty ukończenia szkolenia.
System certyfikacji ma w sposób jasny i przejrzysty dać możliwość wyboru klientowi instalatora posiadającego odpowiednie kwalifi kacje. Dlatego wykaz osób, które zdały egzamin i uzyskały odpowiednie kwalifi kacje, jest dostępny na stronie UDT pod linkiem: http:// www.udt.gov.pl/index.php?option=com_cont ent&view=article&id=815&Itemid=1021 W wykazie jest ponad 1700 osób z całej Polski.

Dlaczego warto uzyskać certyfikat

Sformułowanie z dyrektywy, aby instalatorzy mieli dostęp do systemów certyfikacji lub równoważnych systemów kwalifikowania, wskazuje na dobrowolność certyfikacji. Dlaczego warto zatem uzyskać te kwalifikacje? Oprócz wyżej wymienionego przykładu, gdzie świadomy tych możliwości klient wybiera instalatora z listy certyfikowanych przez UDT, by zapewnić sobie dobrą jakość usług, można się spodziewać, że podobne wymagania będą się pojawiać jako warunki przetargu lub dotacji. Pierwszy przykład tego typu to wymagania NFOŚiGW w programie Prosument, które mówi: „dla wniosków o dofinansowanie w zakresie kotłów na biomasę, pomp ciepła, słonecznych systemów grzewczych i systemów fotowoltaicznych, składanych po 01/01/2016, ww. certyfikat jest obowiązkowy”. Ustawa określa ponadto, że „instalatorowi, który posiada:

1. dyplom potwierdzający kwalifikacje zawodowe w zawodzie technik urządzeń i systemów energetyki odnawialnej wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572, z późn. zm.17) lub
2. dyplom ukończenia studiów wyższych na kierunku lub w specjalności w zakresie instalacji odnawialnego źródła energii albo urządzeń i instalacji sanitarnych, elektroenergetycznych, grzewczych, chłodniczych, cieplnych i klimatyzacyjnych lub elektrycznych wydany na podstawie przepisów ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. z 2012 r. poz. 572, z późn. zm.) może być wydany certyfikat bez szkolenia i egzaminu, jeśli spełnia on pozostałe wymagania określone w ustawie:
   -pełną zdolność do czynności prawnych oraz korzysta z pełni praw publicznych,
   -nie był skazany prawomocnym wyrokiem sądu za przestępstwo umyślne przeciwko wiarygodności dokumentów i obrotowi gospodarczemu”.

Zatem absolwenci niektórych szkół i kierunków studiów mogą się ubiegać o wpis bez egzaminu.
Certyfikat jest ważny 5 lat. Po tym okresie instalator uzyskuje możliwość przedłużenia ważności certyfikatu, jeśli w poprzednich 5 latach „zainstalował, poddał modernizacji lub utrzymuje w należytym stanie technicznym co najmniej pięć mikroinstalacji, małych instalacji lub instalacji odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej cieplnej nie większej niż 600 kW, a ponadto ukończył, w terminie 12 miesięcy poprzedzających dzień upływu ważności certyfikatu, szkolenie przypominające” (oczywiście ww. warunki formalne dot. niekaralności itd. obowiązują zawsze). Zatem w następnym okresie pojawi się potrzeba szkolenia przypominającego.

Certyfikat instalatora OZE a inne uprawnienia

Warto również zauważyć, że wprowadzenie ustawy o odnawialnych źródłach energii oraz przepisów wykonawczych z nią związanych, nie zmieniło przepisów dotychczas obowiązujących. Zatem np. elektrycy przystępujący do wykonywania instalacji fotowoltaicznych, niezależnie od ewentualnego posiadania nieobowiązkowego certyfikatu instalatora mikroinstalacji OZE, powinni spełniać wymagania określone przez Rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 kwietnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad stwierdzania posiadania kwalifikacji przez osoby zajmujące się eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci (Dz.U. Nr 89, poz. 828 z późn. zm.). Przepis § 5 r.k.e. wskazuje osoby, które dopuszcza się do eksploatacji urządzeń, instalacji i sieci. Chodzi o osoby, które spełniają wymagania kwalifikacyjne dla rodzajów prac i stanowisk pracy związanych z eksploatacją – do których zalicza się stanowiska osób wykonujących prace w zakresie obsługi, konserwacji, remontów, montażu i kontrolno-pomiarowym oraz dozoru, do których zalicza się stanowiska osób kierujących czynnościami osób wykonujących prace w zakresie obsługi, konserwacji, remontów, montażu i kontrolno- pomiarowym oraz stanowiska pracowników technicznych sprawujących nadzór nad eksploatacją urządzeń, instalacji i sieci. Zgodnie z § 5 ust. 2 r.k.e. prace w zakresie obsługi, konserwacji, remontów, montażu i kontrolno-pomiarowym dotyczą wykonywania czynności: mających wpływ na zmiany parametrów pracy obsługiwanych urządzeń, instalacji i sieci z zachowaniem zasad bezpieczeństwa i wymagań ochrony środowiska – w zakresie obsługi; związanych z zabezpieczeniem i utrzymaniem należytego stanu technicznego urządzeń, instalacji i sieci – w zakresie konserwacji; związanych z usuwaniem usterek, uszkodzeń oraz remontami urządzeń, instalacji i sieci w celu doprowadzenia ich do wymaganego stanu technicznego – w zakresie remontów; niezbędnych do instalowania i przyłączania urządzeń, instalacji i sieci – w zakresie montażu; niezbędnych do dokonania oceny stanu technicznego, parametrów eksploatacyjnych, jakości regulacji i sprawności energetycznej urządzeń, instalacji i sieci – w zakresie kontrolno-pomiarowym. Rodzaje urządzeń, instalacji i sieci, przy których eksploatacji jest wymagane posiadanie kwalifikacji, określa załącznik nr 1 do r.k.e.
W grupie 1 załącznika znajdują się urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne wytwarzające, przetwarzające, przesyłające i zużywające energię elektryczną: urządzenia prądotwórcze przyłączone do krajowej sieci elektroenergetycznej bez względu na wysokość napięcia znamionowego; urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne o napięciu nie wyższym niż 1 kV; urządzenia, instalacje i sieci o napięciu znamionowym powyżej 1 kV.
Oznacza to, że o ile certyfikat instalatora mikroinstalacji OZE jest przydatny w praktyce, ale nieobowiązkowy, o tyle posiadanie kwalifi kacji zawodowych wynikających z ww. Rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 kwietnia 2003 r jest obowiązkowe w odniesieniu do stanowisk i zakresu czynności tam wymienionych. Posiadanie certyfikatu instalatora mikroinstalacji OZE nie znosi tego obowiązku.
Należy również zauważyć, że jak w każdej branży, niektórzy producenci stawiają za warunek gwarancji, montaż lub uruchomienie przez autoryzowany serwis. Oznacza to, że oprócz zdobycia uprawnień instalatora mikroinstalacji można pomyśleć o odbyciu dodatkowego szkolenia u producenta i zdobycia np. jego uprawnień serwisowych

Która instalacja jest mikroinstalacją

Na koniec tej części rozważań trzeba wyjaśnić, co to jest mikroinstalacja. Ustawa o odnawialnych źródłach energii (art. 2) defi niuje 2 rodzaje instalacji OZE:

• mikroinstalacja – instalacja odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej nie większej niż 40 kW, przyłączona do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV lub o mocy osiągalnej cieplnej w skojarzeniu nie większej niż 120 kW;
• mała instalacja – instalacja odnawialnego źródła energii o łącznej mocy zainstalowanej elektrycznej większej niż 40 kW i nie większej niż 200 kW, przyłączona do sieci elektroenergetycznej o napięciu znamionowym niższym niż 110 kV lub o mocy osiągalnej cieplnej w skojarzeniu większej niż 120 kW i nie większej niż 600 kW.

Wszystko powyżej należy traktować jako dużą instalację.
Certyfikaty, jak wynika z powyższych treści, dotyczą wyłącznie mikroinstalacji. Nie ma osobnych przepisów i egzaminów dla instalatorów małych lub dużych instalacji. Można to rozumieć w ten sposób, że zleceniodawcą mikroinstalacji bardzo często jest osoba fizyczna lub zarządzający firmą z innej branży. Powoduje to sytuację, gdy zlecający nie jest w stanie samodzielnie ocenić kompetencji zawodowych oferenta, zatem system certyfi kacji stanowi tu pomoc, w tym sensie, że instalator przystępujący do wykonania instalacji musiał zdać egzamin przed komisją UDT, czyli wykazać się wystarczającą wiedzą w tym zakresie. Inwestor w zakresie dużych, a często i małych instalacji, albo sam posiada odpowiednią wiedzę i doświadczenie do oceny oferentów, albo korzysta z fachowej pomocy projektanta czy inspektora nadzoru.
Pewną ciekawostką dyrektywy i wynikających z niej przepisów jest fakt, że szkolenia i egzaminy nie obejmują elektrowni wiatrowych. Jak wiadomo, istnieje wiele konstrukcji przydomowych elektrowni wiatrowych o mocach rzędu kilku kW, które w miejscach o korzystnych warunkach wiatrowych mogą stanowić dobrą alternatywę lub uzupełnienie elektrowni fotowoltaicznych. Uzupełnienie – ponieważ w okresach letnich, gdy mamy najlepsze natężenie promieniowania słonecznego, na ogół nie ma mocnych wiatrów i odwrotnie: silniejsze wiatry pojawiają się najczęściej jesienią i wiosną, gdy natężenie promieniowania słonecznego spada. Pominięcie w dyrektywie tej kategorii OZE jest trochę zaskakujące, tym bardziej, że podobnie jak w przypadku fotowolatiki jest to urządzenie elektryczne wymagające wiedzy fachowej przy montażu.

Z doświadczeń szkolącego

Ponieważ autor już od kilku lat prowadzi szkolenia z zakresu fotowoltaiki i pomp ciepła, ma pewne doświadczenie i spostrzeżenia w tym zakresie. Pierwsze, co da się zauważyć, to rosnąca wiedza i umiejętności instalatorów. W początkach fotowoltaki w Polsce zdarzała się potrzeba odpowiadania na pytania typu „ilofazowy przewód należy doprowadzić do paneli fotowoltaicznych” i przypominać podstawy, tzn. np. fakt, że między panelami a falownikiem płynie prąd stały, a nie przemienny. Obecnie na szkolenia często trafiają ludzie, którzy już montowali instalacje fotowoltaiczne lub pomagali bardziej doświadczonym kolegom przy takich pracach. Zatem podczas szkolenia technicznego więcej czasu poświęca się na omawianie trudniejszych przypadków wynikających z tej ich uprzedniej praktyki, sprawy doboru projektowanych urządzeń, omawianie nowości technicznych w tej dziedzinie oraz przykładów praktycznych, zarówno w montażu, jak i pomiarach instalacji czy obliczeniach. Rośnie też świadomość instalatorów przydatności samego certyfikatu przy pozyskiwaniu zleceń montażowych oraz procedurach odbioru instalacji, mimo że posiadanie go – jak wspomniano wyżej – nie jest samo w sobie obowiązkowe. Dlatego zwiększa się liczba osób przeszkolonych i zdających egzaminy. W swej praktyce autor miał okazję szkolić osoby ze wszystkich rejonów Polski. Zdarza się również, że na szkolenia przyjeżdżają Polacy stale pracujący za granicą, np. w Niemczech, Wielkiej Brytanii, Włoszech. Sprzyja temu fakt, że uprawnienie uzyskane po szkoleniu oraz późniejszym egzaminie w UDT jest ważne na terenie całej Unii Europejskiej. W zakresie fotowoltaiki byli szkoleni również Ukraińcy i Mołdawianie, co świadczy o popularności tego tematu nie tylko na terenie Unii Europejskiej czy krajów wysoko rozwiniętych. Oczywiście ludzie ci podkreślali, że przyjechali zdobyć wiedzę, a nie przystępowali do egzaminów, gdyż jak wiadomo, dyrektywy UE w ich krajach nie obowiązują.
Statystyki pokazują rosnący udział OZE w bilansie energetycznym Polski. W ostatnim okresie szczególnie dynamicznie rozwija się rynek fotowoltaiki i pomp ciepła. Dzieje się tak, mimo że w Polsce mamy do czynienia z mniejszym wsparciem państwa w zakresie OZE, niż w wielu innych krajach UE, a zmienność przepisów w tym względzie stanowiła dodatkowy hamulec – szczególnie widoczny w zakresie fotowoltaiki.

Tomasz Sumera Eco-Doradztwo, audytor KAPE, wykładowca na szkoleniach dla instalatorów OZE

Zdjęcia: Vladimir Fiodorov, Mołdawia

---