Fot. 1. Oprawy rastrowe to chyba najlepsze rozwiązanie w przypadku pomieszczeń biurowych czy też sal komputerowych, skutecznie eliminują bowiem uciążliwe dla użytkownika zjawisko olśnienia.Oprawy rastrowe pozwalają na wyeliminowanie nieprzyjemnego zjawiska olśnienia, które stanowi poważną przeszkodę w pracy przy monitorze komputera, dedykuje się je więc przede wszystkim do pomieszczeń biurowych. Olśnienie powodować może przykre wrażenia wzrokowe oraz spadek koncentracji. Do pomieszczeń biurowych polecane są szczególnie rastry paraboliczne, zapewniające dodatkowo równomierne oświetlenie wnętrza oraz niezmienność własności światła.
Rastry to w zasadzie jedynie poprzeczki przesłaniające widok świetlówek przy kierunkach obserwacji zbliżonych do osi wzdłużnej źródła światła, jednak w potocznym rozumieniu rastrami określa się cały układ optyczny składający się z odbłyśników i poprzeczek.
Fot. 2. Dzięki szerokiej gamie kolorystycznej opraw natynkowych można bez problemu dopasować je np. do barwy ścian i stropów. Na zdjęciu oprawa Elgo Rapid 418.To, w jaki sposób oraz za pomocą jakich metod zostanie zrealizowany projekt oświetlenia w danym miejscu, zależy przede wszystkim od wyboru architekta, preferencji użytkownika, wysokości pomieszczenia oraz orientacyjnej odległości opraw oświetleniowych od płaszczyzny roboczej i elementów wyposażenia wnętrza. Choć najprostszym sposobem “dostarczenia” światła w dane miejsce byłoby użycie przy źródle światła prostego odbłyśnika z matowego materiału, wiązałoby się to ze znacznymi stratami energii. Nie wykluczałoby to również powstania zjawiska olśnienia. Bardziej efektywną kontrolę kierunków rozsyłu promieniowania dać może zastosowanie kombinacji odbłyśników o specjalnej konstrukcji oraz rastrów. Odbłyśniki zmieniają przestrzenny rozkład strumienia świetlnego, ukierunkowując promieniowanie w wybrane miejsce, rastry natomiast montowane są w celu ochrony przed olśnieniem m.in. przez koncentrowanie światła tam, gdzie jest ono najbardziej pożądane, często również spełniając rolę odbłyśnika.
Fot. 3. Rastry kierują wiatło w tę stronę, gdzie jest ono najbardziej pożądane.Oprawy oświetleniowe muszą chronić użytkowników, domowników lub pracowników przed widzeniem źródła światła lub jego jaskrawych odbić (przy danym kącie obserwacji, np. podczas wykonywania pracy). Zadanie to spełnią przede wszystkim oprawy świetlówkowe wyposażone w rastry do sufitów podwieszanych. Widoczną częścią urządzenia są jedynie nośne profile. Oczywiście, stosowane są również oprawy umieszczane na suficie. Wersje natynkowe opraw mają dodatkowo uchwyty umożliwiające podwieszanie na zawiesiach.
Fot. 4. W pomieszczeniach biurowych często stosowane są oprawy zawieszane na linkach - dzięki temu możliwe jest przybliżenie źródła światła do użytkownika, bez ryzyka wystąpienia zjawiska olśnienia.
Fot. 5. Świetlówki liniowe są źródłami światła o stosunkowo dużych wymiarach powierzchni świecącej.Oprawy rastrowe współpracują najczęściej z dwoma, trzema lub czterema świetlówkami starszego typu T8 o średnicy 26 mm lub nowszego T5 o średnicy 16 mm. Wewnątrz obudowy umieszczane są również stateczniki oraz ewentualnie zapłonniki do lamp. Obecnie używa się zwykle nowocześniejszych energooszczędnych stateczników elektronicznych, które zastąpiły tradycyjne stateczniki elektromagentyczne. Do oświetlenia ogólnego niskich wnętrz, czyli o wysokości do 2,5 m najlepiej posłużą m.in. świetlówki liniowe – liniowy kształt opraw polecany jest do dużych powierzchni. W tym przypadku rura wyładowcza w świetlówce T8 ma dość dużą powierzchnię świecącą i związaną z tym niską luminancję, co pozwala na uzyskanie większej równomierności natężenia oświetlenia.
Fot. 6. Przykład podwójnej parabolicznej kraty kompatybilnej ze standardem EN 12464-1 do oświetlania komputerowych miejsc pracy.Najważniejszym parametrem, który zaważy na efektywności opraw jest m.in. współczynnik odbicia, który określa ilość promieniowania odbijanego przez dane, wykorzystane do produkcji opraw materiały. Kolejną, istotną dla użytkownika i instalatora informację stanowi rodzaj odbicia (kierunkowy lub rozproszony). Stopień rozpraszania promieniowania ma szczególnie duże znaczenie dla producentów opraw oświetleniowych przy wyborze odpowiedniego materiału, który w najbardziej efektywny sposób rozproszy światło. Warto zwrócić uwagę również na opalizację (“zabarwienie” światła odbitego). Oprócz tego ważne są: sprawność eksploatacyjna oprawy, informująca nas, jaka część światła wysyłana zostaje na zewnątrz oprawy przez jej system optyczny, sprawność oświetlenia (dzięki zastosowaniu oprawy), określająca jej zdolność do kierowania światła w dane miejsce, rozsył promieniowania w kontekście zapotrzebowania, ochrona przed wpływami atmosferycznymi, szczelność, ochrona przed porażeniem oraz estetyka wykończenia. W przypadku opraw do wnętrz biurowych oświetlenie wykonywane jest przy zastosowaniu opraw rastrowych w stopniu ochrony IP20.
Fot. 7. Do oświetlenia miejsc pracy polecane są zwłaszcza rastry paraboliczne.Oprawy rastrowe rozróżnia się ze względu na kształt, wykończenie oprawy, ze względu na rozsyłanie światła oraz materiał, z którego są wykonane. Ze względu na rodzaj wykończenia wybrać można rastry błyszczące lub matowe. W zależności od zastosowanej płyty, oprawa może rozpraszać światło lub być wykonana w technologii mikro-soczewkowej.
Fot. 8. Wybierając rastry warto zwrócić uwagę na wielkość powierzchni oddającej światło.Profile powierzchni rastrów mogą mieć formę paraboli, okręgu, elipsy, odcinka prostej lub kombinacji kilku krzywizn, co pozwala na kontrolę sposobu rozsyłu promieniowania. Np. w parabolicznych rastrach światło odbijane jest wychodząc z ogniska paraboli i tworząc wiązki równoległe. Ten rodzaj rastrów jest szczególnie polecany do pomieszczeń przeznaczonych do pracy z komputerami. Z kolei półparaboliczny kształt odbłyśnika z poprzecznikami ryflowanymi w kształcie litery I zapewnia stosunkowo wąski i praktycznie symetryczny rozsył światła, natomiast odbłyśniki zbudowane na kształcie litery V wpływają na trapezowy kształt krzywej rozsyłu. Wykorzystując właściwości optyczne tego rodzaju odbłyśników można uzyskać większe natężenia oświetlenia na pionowych częściach ekspozycji w stosunku do tradycyjnych downligtów i niektórych rastrów.
Fot. 9. Oprawy do pomieszczeń wilgotnych muszą charakteryzować się wysoką klasą szczelności.Najważniejszymi kwestiami dla efektywności oprawy rastrowej są: kształt odbłyśnika oraz położenie źródeł światła w odbłyśniku. Nieprawidłowo umiejscowione odbłyśniki mogą sprawić, że powierzchnia odbijająca nie zostanie w pełni wykorzystana lub pojawią się odbicia wewnętrzne, przynoszące straty energii (odbłyśnik powinien obejmować jak największą powierzchnię świecącą źródeł światła, a wystające oprawki lub zbyt głębokie wycięcia na końcach świetlówek pogarszają sprawność).
Fot. 10. Przykład oprawy do montażu w sufitach podwieszanych modułowych lub kartonowo-gipsowych.
Fot. 11. Dzięki zastosowaniu rastrów poprzecznych możliwe jest jednoczesne wyeliminowanie zjawiska lśnienia oraz ograniczenie strat energii.Bardzo ważną rolę dla ochrony przed olśnieniem, sprawności oraz efektywności rozsyłu światła spełniają nie tylko odbłyśniki główne, ale również poprzeczki rastrowe. Poprzeczki rastrowe mogą przyjmować różne formy – płytek blachy, odbłyśników o krzywej profilowej, trójwymiarowych konstrukcji. Dzięki zastosowaniu rastrów poprzecznych możliwe jest ograniczenie luminancji oprawy dla kątów ochronnych oraz ograniczenie strat energii. Poprzeczki odbłyśników są wciąż modyfikowane i ulepszane.
Fot. 12. Możliwość zastosowania w oprawach rastrowych świetlówek LEDowych wpływa na generowanie oszczędnościPolecane są szczególnie rastry posiadające dodatkowy, trzeci odbłyśnik, który zamyka układ optyczny oprawy od góry, poprawiając sprawność optyki o kilka procent. Takie rozwiązanie jednocześnie nie ma wpływu na kąt padania światła.
Fot. 13. Oprawa z obudową z poliwęglanu lakierowanego na srebrno oraz z odbłyśnikiem z poliwęglanu 
Fot. 14. Najpopularniejsze są oprawy
rastrowe do montażu w sufitach
podwieszanych.Bardzo duży wpływ na opisane parametry ma jakość oraz rodzaj materiału, z którego wyprodukowano odbłyśniki w oprawach rastrowych. Rastry (odbłyśniki) z metalizowanego tworzywa sztucznego formowane są jako pojedynczy wtrysk, a następnie metalizowane powierzchniowo, co pozwala na uzyskanie skutecznej powierzchni odbicia. W przypadku rastrów z laminowanego metalu możliwe jest uzyskanie wytrzymałego elementy o połowę cieńszego niż aluminium; folia z tworzywa sztucznego metalizowana jest próżniowo. Najpopularniejsze są jednak rastry aluminiowe (z blach lub taśm w zwojach). Surowe aluminium pokrywa się naturalną warstwą tlenków oraz szarzeje, co może wpłynąć na zmniejszenie sprawności opraw oraz wywołać niepożądane zmiany barwy światła. Dlatego też powierzchnię materiału poddaje się obróbce – anodyzacji, dzięki czemu staje się ona mniej podatna na uszkodzenia, zużycie i atrakcyjniejsza wizualna. Anodyzowaniu odbłyśniki poddaje się po ich wykonaniu, natomiast w przypadku rastrów mówimy o preanodyzowaniu, czyli uszlachetnieniu powierzchni aluminium przed produkcją elementu. Następnie rastry pokrywane są folią zabezpieczającą, którą zdjąć może sam użytkownik czy instalator przed lub po zamontowaniu oprawy. Należy zaznaczyć, że preanodyzowane aluminium wyróżnia się dobrymi właściwościami optycznymi, czyli wysokim współczynnikiem odbicia światła. Materiał polecany jest głównie do produkcji opraw dedykowanych do pomieszczeń biurowych – preanodyzowanie pozwala na ograniczenie zjawiska olśnienia.
Fot. 15. Do produkcji opraw rastrowych stosuje się głównie m.in. aluminium i poliwęglan.
Fot. 16. Nowoczesne oprawy oświetleniowe nie przypominają już tradycyjnych rastrów.Na rynku dostępne są również oprawy z metalizowanego, anodyzowanego alumiunium. Na czym to polega? Na powierzchnię preanodyzowanego aluminium napylana jest dodatkowa warstewka aluminium, co pozwala na uzyskanie odbicia światła na poziomie aż 95%. Najnowsze modele wykonuje się również z poliwęglanu o własnościach samogasnących oraz akrylu. W tych oprawach stosuje się również odbłyśniki, które dają efekt „miękkiego- światła” oraz odbłyśniki asymetryczne.
Fot. 17. Zastosowanie elektronicznych stateczników z możliwością ściemniania pozwala na dostosowanie intensywności światła do potrzeb oraz warunków.Oprawy rastrowe a energooszczędność
Oprawy świetlówkowe z rastrowymi układami optycznymi są powszechnie stosowane, przede wszystkim w oświetlaniu wielu wnętrz biurowych, pomieszczeń służby zdrowia, obiektów użyteczności publicznej, itp. Użytkowane w nich tradycyjne świetlówki liniowe, są wprawdzie ekonomicznymi źródłami światła, ale i tu nowoczesna technika daje perspektywę jeszcze większych oszczędności energii elektrycznej. Możliwość taką tworzą liniowe źródła światła z diodami świecącymi LED. Maja one kształt i wymiary identyczne z tradycyjnymi świetlówkami. Jednak bardzo wysoka trwałość diod LED, wysoka skuteczność świetlna i małe zużycie mocy, niski spadek strumienia świetlnego w trakcie eksploatacji sprawiają, że zastępowanie świetlówek lampami LED staje się coraz powszechniejsze na całym świecie.
W coraz bogatszej ofercie rynkowej znaleźć można oprawy rastrowe przystosowane do pracy z liniowymi źródłami świata LED. Najwygodniejsze w zastosowaniu są oprawy dostarczane w komplecie ze źródłami LED i wyposażone fabrycznie w odpowiednie układy zasilające zamontowane w obudowie. Przykładem mogą tu być oprawy RASTRA LED, z oferty ELGO, ze źródłami światła LEDline T8 o mocy 8 W lub 10 W, zamieniające tradycyjne świetlówki liniowe T8 o mocy 18 W. Ciekawą propozycją ELGO są też oprawy RAPIDstar i rekomendowane do nich źródła LEDstar T8.
Istnieje też możliwość modernizacji instalacji oświetleniowej bez wymiany opraw. Najnowsze, liniowe źródła światła LED, np. LEDstar easy T8 z ELGO, dzięki wewnętrznym układom elektronicznym mają możliwość pracy w istniejących świetlówkowych oprawach rastrowych, zawierających układy zasilania z większością dostępnych na rynku stateczników elektronicznych lub ze statecznikami magnetycznymi. Dzięki temu nie ma konieczności wykonywania jakichkolwiek zmian w oprawie.
Daje to różnorodne możliwość energooszczędnych modernizacji istniejących instalacji oświetleniowych z oprawami rastrowymi.
Iwona Bortniczuk
Na podstawie
materiałów firm KANLUX, Philips,
Osram, LUG, ELGO Lighting
Industries S.A.